Magdalena Słupińska, Mariusz Polok
„Projekt Valbona” to realizowany od 2021 r cykl środowiskowych wypraw eksploracyjno-badawczych Fundacji Speleologia Polska w Alpy Albańskie, a dokładniej w otoczenie doliny rzeki Valbony w jej górnej i środkowej części, kierowanych przez Michała Macioszczyka. Projekt Valbona to kontynuacja działań eksploracyjnych prowadzonych, od 2007 roku, przez Mariusza Poloka, najpierw ze Speleoklubem „Aven” z Sosnowca, a od 2011 roku z Fundacją „Speleologia Polska”. W wyprawach tych brali udział grotołazi z innych klubów i zza granicy.
Na czym polega nowa formuła?
Są to wyprawy speleologiczne w dosłownym znaczeniu tego słowa. Poza aspektem eksploracyjnym ważne jest też zbadanie terenu i nowo odkrytych jaskiń pod kątem naukowym. Jaskinie, a szczególnie te nowo odkrywane, stanowią swoista kapsułę czasu, zawierającą informacje dzięki którym możemy odkrywać teraźniejszość i przeszłość. Są to często obiekty bardzo wrażliwe i łatwo je nieodwracalnie zniszczyć. Z tego to względu w wyprawach uczestniczą naukowcy zajmujący się różnymi dziedzinami – od geomorfologii przez chiropterologię po badania nad mikroklimatem.
Ważny jest też środowiskowy charakter wypraw, który przez uczestników został określony jako międzyklubowy, międzynarodowy i demokratyczny. Oprócz polskich speleologów brali w nich udział również speleolodzy z Włoch i Ukrainy.
Alpy Albańskie stanowią najwyższą część pasma Gór Dynarskich. Ich morfologia przypomina masywy alpejskie, stąd nazwa. Różnica poziomów między otworami a strefą drenażu przekracza 1500 m. Daje to nadzieję na odnalezienie głębokich jaskiń. Drugim powodem, dla którego skoncentrowaliśmy tam nasze wysiłki, jest niewielka ilość badań i informacji na temat tego obszaru oraz nikła wiedza o jaskiniach i krasie otoczenia doliny Valbony. Historia poznania krasu Valbony rozpoczyna się w 1993 roku, kiedy to włoska wyprawa klubu Circolo Speleologico Romano opisała i skartowała kilka jaskiń położonych w okolicy wiosek Valbona i Dragobi a w 2007 roku Słowacy odwiedzili dwie jaskinie w okolicy Dragobi.
Podczas 13 „polskich” wypraw zorganizowanych w latach 2007 – 2014 znaleziono i opisano 141 nowych jaskiń. Najgłębsza z nich, położona w masywie Maja Malgashit Shpella Sportive osiągnęła głębokość 256,6 m i długość 772,5 m.
Projekt Valbona rozpoczęliśmy od eksploracji zawieszonej doliny pomiędzy Maja Cet-Harushes (2422 m n.p.m.), Maja Ismet Sali Brucaj (2527 m n.p.m.) i Maja Malgashit (2319 m n.p.m.) kontynuując działania w Shpella Sportive oraz prowadząc poszukiwania nowych otworów.
Najbardziej obiecującym rezultatem aktywności powierzchniowej było odkrycie w 2021 roku nowej jaskini Shpella e Valbones. Została ona zmierzona na głębokość -395 m i stała się głównym celem wypraw w następnych latach. Podczas kolejnych wypraw w latach 2022 i 2023 została ona poznana i zmierzona na głębokość -724,5 m. Jest to obecnie najgłębsza jaskinia w Albanii i najgłębsza jaskinia Alp Albańskich. Celem kolejnych wypraw było przede wszystkim sprawdzenie kilku nowych, niezbadanych miejsc, w tym studni i korytarzy prowadzących z ogromnej (385 000 m3 ) komory na głębokości 400 m, nazwanej na cześć naszych albańskich gospodarzy, Salą Gjoni. Sala Gjoni to również miejsce biwaku, gdzie sześcioosobowy zespół może komfortowo spędzić noc w dość dobrych warunkach. Warto również dodać, że od 2023 roku biwak ma łączność radiową z powierzchnią. Zespoły operujące na nowych odgałęzieniach spędzają od dwóch do czterech nocy w biwaku, po czym wracają na kilka dni „na powierzchnię”, a dla chętnych ponownie pod ziemię 🙂 Efektem ostatnich działań eksploracyjnych w Shpella e Valbones było odkrycie nowych korytarzy, dzięki czemu jaskinia zmieniła charakter z typowej jaskini pionowej w coraz ciekawszy system jaskiniowy. Będziemy kontynuować eksplorację w przyszłym roku.
Oprócz eksploracji najgłębszej jaskini w Albanii, prowadziliśmy również działania w Shpella Sportiva. W 2021 roku znaleziono i zmierzono partie EVIAN, a w 2024 roku wywspinaliśmy komin, który niestety nie ma kontynuacji. Prowadziliśmy również intensywne działania eksploracyjne na powierzchni, w wyniku których odkryto ponad 50 nowych otworów. Część z nich została sprawdzona, inne – z powodu złych warunków atmosferycznych – muszą poczekać do przyszłego roku.
Nowością w wyprawach do Albanii było zaproszenie do udziału grupy naukowców reprezentujących ISEZ PAN (Polską Akademię Nauk), Zakład Historii Naturalnej, Dział Przyrodniczy Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu, Uniwersytet w Czerniowcach (Ukraina) oraz Instytut Badawczy Leśnictwa i Dendrolab IBL, którzy prowadzili badania geologiczne, morfologiczne, paleozoologiczne, biospeleologiczne, chiropterologiczne i dendrochronologiczne. Wyprawy realizują także własne badania nad klimatem doliny Valbony i mikroklimatem poznawanych jaskiń, ze szczególnym naciskiem na badanie jaskiń lodowych. Wstępne wyniki badań okazały się bardzo interesujące. I tak:
W jaskiniach i sztolniach doliny Valbona zebrano 102 okazy stawonogów: w tym 19 chrząszczy, 44 muchówki, 3 świerszcze, 5 krocionogów, 16 chrząszczy, 6 pająków, 2 skoczogonki i 1 kleszcz. Zdecydowana większość została zidentyfikowana jako gatunki, wśród których znajduje się wiele typowych form troglobiontycznych. Pięć z nich to gatunki nowe dla fauny Albanii.
Badania chiropterologiczne przeprowadzone w sierpniu 2021-2025 roku obejmowały analizy bioakustyczne, stosowanie siatek do łapania nietoperzy oraz eksplorację podziemnych struktur, takich jak jaskinie i sztolnie. W sumie udokumentowano obecność 23 gatunków nietoperzy, z czego 17 gatunków jest nowe dla tego regionu. Badania bioakustyczne umożliwiły zbadanie aktywności nietoperzy w różnych środowiskach, takich jak jaskinie na różnych wysokościach (od 1900 do 2300 metrów nad poziomem morza), obszary porośnięte kosodrzewiną, trawą, piargami oraz w pobliżu zbiornika wodnego na wysokości 2100 metrów nad poziomem morza. Wyniki wskazują na najwyższą aktywność nietoperzy w pobliżu zbiornika wodnego oraz na obszarach skalistych z otworami jaskiń. Najwyższą aktywność nietoperzy w jaskiniach odnotowano w tych położonych poniżej 2000 metrów, takich jak Shpella Haxhise, która służy jako miejsce rojenia. Badania przeprowadzone na dnie doliny wykazały, że niedawno zainstalowane oświetlenie uliczne zmniejszyło aktywność nietoperzy na oświetlonych obszarach. Jednak aktywność pozostaje stosunkowo wysoka na obszarach wilgotnych i nieoświetlonych.
W jaskiniach Shpella Haxhise i Shpella Sportive znaleziono szczątki co najmniej pięciu osobników dużych kóz alpejskich, podobnych do koziorożca alpejskiego (Capra cf. ibex). Jedne z nich datowano na ok 3500 lat. Niemal kompletny szkielet dorosłego samca, został uwięziony w wąskiej szczelinie między dwoma dużymi blokami skalnymi. Kości pokryte były świeżym kalcytem naciekowym, podobnym do mleka wapiennego. Szkielet ten został pozyskany do dalszych badań. Obecnie gatunek ten nie występuje na lokalnej liście fauny, a szczątki stanowią przedmiot dużego zainteresowania naukowego.
W Shpella Akullt (Jaskini Lodowej) pobrano 25 próbek lodu z materiałem organicznym do badań geochemicznych i datowania oraz 76 prób do pomiaru izotopów stabilnych. Badania te są prowadzone na Politechnice Śląskiej w Gliwicach w Laboratorium 14C i Spektrometrii Mas Instytutu Fizyki, a pomiary izotopów stabilnych wykona Climate Change Institute na Uniwersytecie w Maine. W połączeniu z analizą rdzeni sosnen bośniackich, których wiek przekracza w Alpach Albańskich 500 lat, dodamy swoją cegiełkę do badań paleoklimatycznych tego obszaru.
Od 4 lat prowadzimy w wybranych jaskiniach monitoring warunków mikroklimatycznych oraz poziomu lodu. W jaskiniach „pracuje” sześć urządzeń rejestrujących temperaturę i wilgotność. Dzięki uprzejmości dr Andrzeja Tyca z Uniwersytetu Śląskiego są to urządzenia HOBO, które pozwalają na pomiary w ciągu całego roku. Od roku 2025 wspiera nas także Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocławiu, udostępniając kolejne urządzenia rejestrujące dane.
Wynikami naszych działań eksploracyjnych i badań naukowych dzielimy się z innymi. Prezentowaliśmy je na Kongresie UIS w Belo Horizonte (Brazylia) oraz Sympozjach Speleologicznych w Polsce, Rumunii i Włoszech, a w formie popularno-naukowej w czasopiśmie National Geographic.
Dzięki współpracy młodego pokolenia grotołazów z doświadczonymi w Dolinie Valbona weteranami, a także wykorzystaniu doświadczeń z poprzednich wypraw, udało się osiągnąć wiele, ale też wiele pracy przed nami. W ciągu tych 5 lat w wyprawach uczestniczyło 56 osób z 24 klubów i instytutów naukowych oraz 3 krajów – Polski, Włoch i Ukrainy. Nie sposób wymienić tu wszystkich, odsyłam więc na stronę: http://speleonews.pl/valbona/, poświęconej naszej działalności w Alpach Albańskich, gdzie prezentowane są sprawozdania z wypraw i wyniki badań naukowych.
Podziękowania
Dziękujemy UIS za wsparcie wypraw w latach 2023 i 2024, rodzinie Jubani, która wspiera nas logistycznie oraz Albanian Speleological Scientific Didactic Association pomagającą nam w uzyskaniu zezwoleń na działalność.
Polish 
English