![\"\"](\"https:\/\/speleonews.pl\/valbona\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/strazak2025-strona-800x752.png\")
<\/figure>\n\n\n\n
Na czym polega nowa formu\u0142a?
S\u0105 to wyprawy speleologiczne w dos\u0142ownym znaczeniu tego s\u0142owa. Poza aspektem eksploracyjnym wa\u017cne jest te\u017c zbadanie terenu i nowo odkrytych jaski\u0144 pod k\u0105tem naukowym. Jaskinie, a szczeg\u00f3lnie te nowo odkrywane, stanowi\u0105 swoista kapsu\u0142\u0119 czasu, zawieraj\u0105c\u0105 informacje dzi\u0119ki kt\u00f3rym mo\u017cemy odkrywa\u0107 tera\u017aniejszo\u015b\u0107 i przesz\u0142o\u015b\u0107. S\u0105 to cz\u0119sto obiekty bardzo wra\u017cliwe i \u0142atwo je nieodwracalnie zniszczy\u0107. Z tego to wzgl\u0119du w wyprawach uczestnicz\u0105 naukowcy zajmuj\u0105cy si\u0119 r\u00f3\u017cnymi dziedzinami – od geomorfologii przez chiropterologi\u0119 po badania nad mikroklimatem.
Wa\u017cny jest te\u017c \u015brodowiskowy charakter wypraw, kt\u00f3ry przez uczestnik\u00f3w zosta\u0142 okre\u015blony jako mi\u0119dzyklubowy, mi\u0119dzynarodowy i demokratyczny. Opr\u00f3cz polskich speleolog\u00f3w brali w nich udzia\u0142 r\u00f3wnie\u017c speleolodzy z W\u0142och i Ukrainy.
Alpy Alba\u0144skie stanowi\u0105 najwy\u017csz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 pasma G\u00f3r Dynarskich. Ich morfologia przypomina masywy alpejskie, st\u0105d nazwa. R\u00f3\u017cnica poziom\u00f3w mi\u0119dzy otworami a stref\u0105 drena\u017cu przekracza 1500 m. Daje to nadziej\u0119 na odnalezienie g\u0142\u0119bokich jaski\u0144. Drugim powodem, dla kt\u00f3rego skoncentrowali\u015bmy tam nasze wysi\u0142ki, jest niewielka ilo\u015b\u0107 bada\u0144 i informacji na temat tego obszaru oraz nik\u0142a wiedza o jaskiniach i krasie otoczenia doliny Valbony. Historia poznania krasu Valbony rozpoczyna si\u0119 w 1993 roku, kiedy to w\u0142oska wyprawa klubu Circolo Speleologico Romano opisa\u0142a i skartowa\u0142a kilka jaski\u0144 po\u0142o\u017conych w okolicy wiosek Valbona i Dragobi a w 2007 roku S\u0142owacy odwiedzili dwie jaskinie w okolicy Dragobi.
Podczas 13 \u201epolskich\u201d wypraw zorganizowanych w latach 2007 – 2014 znaleziono i opisano 141 nowych jaski\u0144. Najg\u0142\u0119bsza z nich, po\u0142o\u017cona w masywie Maja Malgashit Shpella Sportive osi\u0105gn\u0119\u0142a g\u0142\u0119boko\u015b\u0107 256,6 m i d\u0142ugo\u015b\u0107 772,5 m.<\/p>\n\n\n\n
Projekt Valbona rozpocz\u0119li\u015bmy od eksploracji zawieszonej doliny pomi\u0119dzy Maja Cet-Harushes (2422 m n.p.m.), Maja Ismet Sali Brucaj (2527 m n.p.m.) i Maja Malgashit (2319 m n.p.m.) kontynuuj\u0105c dzia\u0142ania w Shpella Sportive oraz prowadz\u0105c poszukiwania nowych otwor\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n
Najbardziej obiecuj\u0105cym rezultatem aktywno\u015bci powierzchniowej by\u0142o odkrycie w 2021 roku nowej jaskini Shpella e Valbones. Zosta\u0142a ona zmierzona na g\u0142\u0119boko\u015b\u0107 -395 m i sta\u0142a si\u0119 g\u0142\u00f3wnym celem wypraw w nast\u0119pnych latach. Podczas kolejnych wypraw w latach 2022 i 2023 zosta\u0142a ona poznana i zmierzona na g\u0142\u0119boko\u015b\u0107 -724,5 m. Jest to obecnie najg\u0142\u0119bsza jaskinia w Albanii i najg\u0142\u0119bsza jaskinia Alp Alba\u0144skich. Celem kolejnych wypraw by\u0142o przede wszystkim sprawdzenie kilku nowych, niezbadanych miejsc, w tym studni i korytarzy prowadz\u0105cych z ogromnej (385 000 m3 ) komory na g\u0142\u0119boko\u015bci 400 m, nazwanej na cze\u015b\u0107 naszych alba\u0144skich gospodarzy, Sal\u0105 Gjoni. Sala Gjoni to r\u00f3wnie\u017c miejsce biwaku, gdzie sze\u015bcioosobowy zesp\u00f3\u0142 mo\u017ce komfortowo sp\u0119dzi\u0107 noc w do\u015b\u0107 dobrych warunkach. Warto r\u00f3wnie\u017c doda\u0107, \u017ce od 2023 roku biwak ma \u0142\u0105czno\u015b\u0107 radiow\u0105 z powierzchni\u0105. Zespo\u0142y operuj\u0105ce na nowych odga\u0142\u0119zieniach sp\u0119dzaj\u0105 od dw\u00f3ch do czterech nocy w biwaku, po czym wracaj\u0105 na kilka dni \u201ena powierzchni\u0119\u201d, a dla ch\u0119tnych ponownie pod ziemi\u0119 \ud83d\ude42 Efektem ostatnich dzia\u0142a\u0144 eksploracyjnych w Shpella e Valbones by\u0142o odkrycie nowych korytarzy, dzi\u0119ki czemu jaskinia zmieni\u0142a charakter z typowej jaskini pionowej w coraz ciekawszy system jaskiniowy. B\u0119dziemy kontynuowa\u0107 eksploracj\u0119 w przysz\u0142ym roku.
Opr\u00f3cz eksploracji najg\u0142\u0119bszej jaskini w Albanii, prowadzili\u015bmy r\u00f3wnie\u017c dzia\u0142ania w Shpella Sportiva. W 2021 roku znaleziono i zmierzono partie EVIAN, a w 2024 roku wywspinali\u015bmy komin, kt\u00f3ry niestety nie ma kontynuacji. Prowadzili\u015bmy r\u00f3wnie\u017c intensywne dzia\u0142ania eksploracyjne na powierzchni, w wyniku kt\u00f3rych odkryto ponad 50 nowych otwor\u00f3w. Cz\u0119\u015b\u0107 z nich zosta\u0142a sprawdzona, inne \u2013 z powodu z\u0142ych warunk\u00f3w atmosferycznych \u2013 musz\u0105 poczeka\u0107 do przysz\u0142ego roku.<\/p>\n\n\n\n
Nowo\u015bci\u0105 w wyprawach do Albanii by\u0142o zaproszenie do udzia\u0142u grupy naukowc\u00f3w reprezentuj\u0105cych ISEZ PAN (Polsk\u0105 Akademi\u0119 Nauk), Zak\u0142ad Historii Naturalnej, Dzia\u0142 Przyrodniczy Muzeum G\u00f3rno\u015bl\u0105skiego w Bytomiu, Uniwersytet w Czerniowcach (Ukraina) oraz Instytut Badawczy Le\u015bnictwa i Dendrolab IBL, kt\u00f3rzy prowadzili badania geologiczne, morfologiczne, paleozoologiczne, biospeleologiczne, chiropterologiczne i dendrochronologiczne. Wyprawy realizuj\u0105 tak\u017ce w\u0142asne badania nad klimatem doliny Valbony i mikroklimatem poznawanych jaski\u0144, ze szczeg\u00f3lnym naciskiem na badanie jaski\u0144 lodowych. Wst\u0119pne wyniki bada\u0144 okaza\u0142y si\u0119 bardzo interesuj\u0105ce. I tak:<\/p>\n\n\n\n
W jaskiniach i sztolniach doliny Valbona zebrano 102 okazy stawonog\u00f3w: w tym 19 chrz\u0105szczy, 44 much\u00f3wki, 3 \u015bwierszcze, 5 krocionog\u00f3w, 16 chrz\u0105szczy, 6 paj\u0105k\u00f3w, 2 skoczogonki i 1 kleszcz. Zdecydowana wi\u0119kszo\u015b\u0107 zosta\u0142a zidentyfikowana jako gatunki, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych znajduje si\u0119 wiele typowych form troglobiontycznych. Pi\u0119\u0107 z nich to gatunki nowe dla fauny Albanii.<\/p>\n\n\n\n
Badania chiropterologiczne przeprowadzone w sierpniu 2021-2025 roku obejmowa\u0142y analizy bioakustyczne, stosowanie siatek do \u0142apania nietoperzy oraz eksploracj\u0119 podziemnych struktur, takich jak jaskinie i sztolnie. W sumie udokumentowano obecno\u015b\u0107 23 gatunk\u00f3w nietoperzy, z czego 17 gatunk\u00f3w jest nowe dla tego regionu. Badania bioakustyczne umo\u017cliwi\u0142y zbadanie aktywno\u015bci nietoperzy w r\u00f3\u017cnych \u015brodowiskach, takich jak jaskinie na r\u00f3\u017cnych wysoko\u015bciach (od 1900 do 2300 metr\u00f3w nad poziomem morza), obszary poro\u015bni\u0119te kosodrzewin\u0105, traw\u0105, piargami oraz w pobli\u017cu zbiornika wodnego na wysoko\u015bci 2100 metr\u00f3w nad poziomem morza. Wyniki wskazuj\u0105 na najwy\u017csz\u0105 aktywno\u015b\u0107 nietoperzy w pobli\u017cu zbiornika wodnego oraz na obszarach skalistych z otworami jaski\u0144. Najwy\u017csz\u0105 aktywno\u015b\u0107 nietoperzy w jaskiniach odnotowano w tych po\u0142o\u017conych poni\u017cej 2000 metr\u00f3w, takich jak Shpella Haxhise, kt\u00f3ra s\u0142u\u017cy jako miejsce rojenia. Badania przeprowadzone na dnie doliny wykaza\u0142y, \u017ce niedawno zainstalowane o\u015bwietlenie uliczne zmniejszy\u0142o aktywno\u015b\u0107 nietoperzy na o\u015bwietlonych obszarach. Jednak aktywno\u015b\u0107 pozostaje stosunkowo wysoka na obszarach wilgotnych i nieo\u015bwietlonych.<\/p>\n\n\n\n
W jaskiniach Shpella Haxhise i Shpella Sportive znaleziono szcz\u0105tki co najmniej pi\u0119ciu osobnik\u00f3w du\u017cych k\u00f3z alpejskich, podobnych do kozioro\u017cca alpejskiego (Capra cf. ibex). Jedne z nich datowano na ok 3500 lat. Niemal kompletny szkielet doros\u0142ego samca, zosta\u0142 uwi\u0119ziony w w\u0105skiej szczelinie mi\u0119dzy dwoma du\u017cymi blokami skalnymi. Ko\u015bci pokryte by\u0142y \u015bwie\u017cym kalcytem naciekowym, podobnym do mleka wapiennego. Szkielet ten zosta\u0142 pozyskany do dalszych bada\u0144. Obecnie gatunek ten nie wyst\u0119puje na lokalnej li\u015bcie fauny, a szcz\u0105tki stanowi\u0105 przedmiot du\u017cego zainteresowania naukowego.<\/p>\n\n\n\n
W Shpella Akullt (Jaskini Lodowej) pobrano 25 pr\u00f3bek lodu z materia\u0142em organicznym do bada\u0144 geochemicznych i datowania oraz 76 pr\u00f3b do pomiaru izotop\u00f3w stabilnych. Badania te s\u0105 prowadzone na Politechnice \u015al\u0105skiej w Gliwicach w Laboratorium 14C i Spektrometrii Mas Instytutu Fizyki, a pomiary izotop\u00f3w stabilnych wykona Climate Change Institute na Uniwersytecie w Maine. W po\u0142\u0105czeniu z analiz\u0105 rdzeni sosnen bo\u015bniackich, kt\u00f3rych wiek przekracza w Alpach Alba\u0144skich 500 lat, dodamy swoj\u0105 cegie\u0142k\u0119 do bada\u0144 paleoklimatycznych tego obszaru.
Od 4 lat prowadzimy w wybranych jaskiniach monitoring warunk\u00f3w mikroklimatycznych oraz poziomu lodu. W jaskiniach \u201epracuje\u201d sze\u015b\u0107 urz\u0105dze\u0144 rejestruj\u0105cych temperatur\u0119 i wilgotno\u015b\u0107. Dzi\u0119ki uprzejmo\u015bci dr Andrzeja Tyca z Uniwersytetu \u015al\u0105skiego s\u0105 to urz\u0105dzenia HOBO, kt\u00f3re pozwalaj\u0105 na pomiary w ci\u0105gu ca\u0142ego roku. Od roku 2025 wspiera nas tak\u017ce Uniwersytet Przyrodniczy we Wroc\u0142awiu, udost\u0119pniaj\u0105c kolejne urz\u0105dzenia rejestruj\u0105ce dane.
Wynikami naszych dzia\u0142a\u0144 eksploracyjnych i bada\u0144 naukowych dzielimy si\u0119 z innymi. Prezentowali\u015bmy je na Kongresie UIS w Belo Horizonte (Brazylia) oraz Sympozjach Speleologicznych w Polsce, Rumunii i W\u0142oszech, a w formie popularno-naukowej w czasopi\u015bmie National Geographic.<\/p>\n\n\n\n
Dzi\u0119ki wsp\u00f3\u0142pracy m\u0142odego pokolenia groto\u0142az\u00f3w z do\u015bwiadczonymi w Dolinie Valbona weteranami, a tak\u017ce wykorzystaniu do\u015bwiadcze\u0144 z poprzednich wypraw, uda\u0142o si\u0119 osi\u0105gn\u0105\u0107 wiele, ale te\u017c wiele pracy przed nami. W ci\u0105gu tych 5 lat w wyprawach uczestniczy\u0142o 56 os\u00f3b z 24 klub\u00f3w i instytut\u00f3w naukowych oraz 3 kraj\u00f3w – Polski, W\u0142och i Ukrainy. Nie spos\u00f3b wymieni\u0107 tu wszystkich, odsy\u0142am wi\u0119c na stron\u0119: http:\/\/speleonews.pl\/valbona\/, po\u015bwi\u0119conej naszej dzia\u0142alno\u015bci w Alpach Alba\u0144skich, gdzie prezentowane s\u0105 sprawozdania z wypraw i wyniki bada\u0144 naukowych.
Podzi\u0119kowania
Dzi\u0119kujemy UIS za wsparcie wypraw w latach 2023 i 2024, rodzinie Jubani, kt\u00f3ra wspiera nas logistycznie oraz Albanian Speleological Scientific Didactic Association pomagaj\u0105c\u0105 nam w uzyskaniu zezwole\u0144 na dzia\u0142alno\u015b\u0107.<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Magdalena S\u0142upi\u0144ska, Mariusz Polok „Projekt Valbona\u201d to realizowany od 2021…<\/p>\n